Ο Εξπρεσιονισμός είναι ένα καλλιτεχνικό ρεύμα στο οποίο ο καλλιτέχνης δεν απεικονίζει την αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά τα υποκειμενικά συναισθήματα και τις αντιδράσεις που προκαλούνται από αντικείμενα και γεγονότα. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της παραμόρφωσης, της υπερβολής, της φαντασίας και της έντονης, συχνά αντισυμβατικής χρήσης των μορφολογικών στοιχείων. Αποτελεί ένα από τα κύρια ρεύματα της τέχνης στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα.

Ως διακριτό κίνημα, αφορά κυρίως Γερμανούς καλλιτέχνες (με συμμετοχή και Αυστριακών, Γάλλων και Ρώσων) που έδρασαν από την περίοδο λίγο πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο έως και το μεγαλύτερο μέρος του μεσοπολέμου. Οι ρίζες του εντοπίζονται στις τεχνικές των Van Gogh, Munch, και Ensor κατά την περίοδο 1885-1900, ενώ ενεργά ξεκίνησε γύρω στο 1905 με την ομάδα «Die Brücke», υπό την ηγεσία του Ernst Ludwig Kirchner, και ακολούθησε σύντομα η ομάδα «Der Blaue Reiter». Βέβαια, το κίνημα γνώρισε μεγάλη άνθηση στη Γερμανία μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και επηρέασε μεταγενέστερα ρεύματα, όπως η τον Αφηρημένο Εξπρεσιονισμός και τον Νεοεξπρεσιονισμό.

Ο όρος προέρχεται από σύγχρονους καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα, οι οποίοι άντλησαν έμπνευση από τους δραματικούς μετα-ιμπρεσιονιστικούς πίνακες του Van Gogh και του Munch.

Ο Εξπρεσιονισμός στη ζωγραφική χαρακτηρίζεται από τα έντονα χρώματα και τις παραμορφωμένες μορφές, τις ελεύθερες πινελιές και την έντονη και πλούσια εφαρμογή του χρώματος. Οι καλλιτέχνες του ρεύματος χρησιμοποιούσαν την τέχνη τους για να εκφράσουν τα εσωτερικά συναισθήματα, αντικατοπτρίζοντας μια εσωτερική αναγκαιότητα και θεματικές που αφορούσαν πνευματικότητα. Οι Γερμανοί εξπρεσιονιστές, μάλιστα, προτιμούσαν πυκνές και ταραγμένες συνθέσεις που εξέφραζαν τη ματαίωση, το άγχος και την αποστροφή για τη σύγχρονη ζωή.

Το κίνημα υιοθετήθηκε από τον Oskar Kokoschka και τον Egon Schiele στην Αυστρία, καθώς και από τον Rouault και τον Soutine στη Γαλλία. Και το δικό τους έργο χαρακτηριζόταν από έντονη συναισθηματική έκφραση και βίαιη παραμόρφωση της ανθρώπινης μορφής. Στο πλαίσιο του εξπρεσιονισμού εργάστηκαν επίσης οι Beckmann, Kollwitz, Barlach, Lehmbruck, κ.ά.

Το κίνημα άρχισε να φθίνει στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και καταπνίγηκε οριστικά με την άνοδο των Ναζί στην εξουσία το 1933, οι οποίοι χαρακτήρισαν τον εξπρεσιονισμό ως «εκφυλισμένη» τέχνη.

Ο Εξπρεσιονισμός στη Λογοτεχνία

Στην λογοτεχνία, ο Εξπρεσιονισμός εμφανίστηκε ως αντίδραση στον υλισμό, την εφησυχασμένη αστική ευημερία, την εκμηχάνιση και αστικοποίηση. Αποτέλεσε το κυρίαρχο λογοτεχνικό ρεύμα στη Γερμανία κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι εξπρεσιονιστές συγγραφείς αναζητούσαν γενικές αλήθειες αντί για συγκεκριμένες καταστάσεις. Έτσι, στα έργα τους πρωταγωνιστούσαν αντιπροσωπευτικοί συμβολικοί χαρακτήρες αντί για πρωταγωνιστές με ολοκληρωμένη ατομική υπόσταση. Η έμφαση δινόταν στον εσωτερικό κόσμο και την ψυχική κατάσταση του ατόμου, ενώ η μίμηση της ζωής αντικαταστάθηκε από την απόδοση ψυχικών καταστάσεων.

Ο κεντρικός χαρακτήρας εξωτερικεύει συνήθως τα βάσανά του μέσα από μακροσκελείς μονολόγους, χρησιμοποιώντας γλώσσα συμπυκνωμένη, ελλειπτική, σχεδόν τηλεγραφική, και διερευνά την πνευματική δυσφορία της νεολαίας, την εξέγερση ενάντια στην παλαιότερη γενιά και τις επαναστατικές λύσεις. Η εσωτερική εξέλιξη ξεδιπλώνεται μέσα από μια σειρά χαλαρά συνδεδεμένων σκηνικών ενοτήτων, καθώς ο χαρακτήρας επαναστατεί ενάντια στις παραδοσιακές αξίες και αναζητά ένα ανώτερο πνευματικό όραμα.

Ο August Strindberg και ο Frank Wedekind υπήρξαν σημαντικοί πρόδρομοι, αλλά το πρώτο ολοκληρωμένο εξπρεσιονιστικό θεατρικό έργο ήταν το Der Bettler (Ο Ζητιάνος) του Reinhard Johannes Sorge, το οποίο γράφτηκε το 1912 και ανέβηκε στη σκηνή το 1917.

Η εξπρεσιονιστική ποίηση δεν αναφερόταν άμεσα στην εξωτερική πραγματικότητα, αλλά επιδίωκε έναν λυρισμό μέσα από αλληλουχίες ουσιαστικών, περιορισμένη χρήση επιθέτων και απαρεμφάτων, καταργώντας την αφήγηση και την περιγραφή για να φτάσει στην ουσία του συναισθήματος. Κυρίαρχα θέματα ήταν ο τρόμος μπροστά στην αστική ζωή και τα αποκαλυπτικά οράματα για την κατάρρευση του πολιτισμού.

Εξπρεσιονιστικές τεχνικές χρησιμοποίησαν και θεατρικοί συγγραφείς εκτός Ευρώπης, με σημαντικότερα παραδείγματα τους Αμερικανούς Eugene O’Neill και Elmer Rice.

Φωτογραφία Εξωφύλλου: Woman in the Bathtub, 1936, Ernst Ludwig Kirchner Monet, National Gallery of Art