Μπορεί ένα έργο τέχνης να αναλυθεί πέρα από την υλικότητα και τις άμεσες απεικονίσεις του; Ποια είναι αυτά τα εργαλεία που μπορεί να αξιοποιήσει ένας απλός θεατής ενός έργου τέχνης για να κατανοήσει τα νοήματα που αυτό φέρει πέρα από μια πρώτη, αναγνωριστική ματιά; Σε αυτό το άρθρο θα αναφερθούμε στον Erwin Panofsky και στην έννοια της εικονολογίας που ο ίδιος εισήγαγε. Μέχρι το τέλος του άρθρου θα έχουμε γνωριστεί καλύτερα με αυτό το σπουδαίο εργαλείο ανάλυσης των έργων τέχνης και των κοινωνικών, πολιτικών, πολιτισμικών και άλλων νοημάτων τα οποία μπορεί αυτά να φέρουν και συνήθως ως απλοί θεατές δυσκολευόμαστε να τα αναγνωρίσουμε.

Ο Erwin Panofsky ήταν ένας σπουδαίος Γερμανός ιστορικός τέχνης, ιδιαίτερα γνωστός για την ενασχόλησή του με την αναγεννησιακή και μεσαιωνική τέχνη. Γεννήθηκε το 1892 στην Γερμανία και ενώ ξεκίνησε τις σπουδές του στη Νομική του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ, αργότερα στράφηκε στην Ιστορία της Τέχνης.

Ορόσημο στην επιστημονική του πορεία αποτελεί το έτος 1939 με την έκδοση του βιβλίου του «Μελέτες Εικονολογίας: Ουμανιστικά θέματα στην τέχνη της Αναγέννησης» στο οποίο ο Panofsky αναλύει τη σχέση ανάμεσα στην εικαστική τέχνη της Αναγέννησης και τον πνευματικό/ουμανιστικό πολιτισμό της εποχής της. Εκεί εισάγει για πρώτη φορά τη διάκριση ανάμεσα στην εικονογραφία και την εικονολογία. Για να το θέσουμε με απλά λόγια: η εικονογραφία είναι περιγραφική -περιγράφει απλά αυτό που βλέπει, ενώ η εικονολογία είναι ερμηνευτική -προχωράει στην ερμηνεία των όσων βλέπει.

Πιο συγκεκριμένα, η εικονογραφία αρκείται σε μια μελέτη και αναφορά πηγών μέσα από τις οποίες γίνεται μια βασική παρατήρηση και αναγνώριση των μορφολογικών στοιχείων ενός έργου τέχνης. Από την άλλη μεριά, η εικονολογία συνιστά μια διασαφήνιση του έργου τέχνης, μέσω της ανάλυσης της σύνθεσης, της ερμηνείας των συμβολισμών και της κατανόησης του ιστορικού πλαισίου μέσα στο οποίο αυτό γεννήθηκε.

Για την μελέτη λοιπόν των εικαστικών έργων ο Panofsky προτείνει τρία μεθοδολογικά στάδια. Πρώτο είναι το στάδιο της προ-εικονογραφικής περιγραφής, στο οποίο εξετάζεται αυτό που βλέπει ο θεατής με έναν απλό, περιγραφικό τρόπο. Στο δεύτερο στάδιο, αυτό της εικονογραφικής ανάλυσης, γίνεται εμβάθυνση στην ανάλυση του θέματος του καλλιτεχνικού έργου σχετικά με το περιεχόμενό του, το νόημά του και τις ειδικές πολιτισμικές επιδράσεις του, και στο τρίτο στάδιο, αυτό της εικονολογικής ερμηνείας, εξετάζεται πια το βαθύτερο νόημα του έργου, η ουσιαστική ερμηνεία του και η σχέση του με τη κοσμοθεωρία που συντάσσει το πεδίο δραστηριοποίησης του καλλιτέχνη.

Ας δούμε όμως ένα σύντομο παράδειγμα της παραπάνω ανάλυσης για να κατανοήσουμε στην πράξη το πώς μπορούμε να προσεγγίσουμε ένα έργο τέχνης που μας ενδιαφέρει. Θα πάρουμε ως εξεταζόμενο έργο τέχνης ένα από τα πιο γνωστά έργα του σουρεαλισμού, με τίτλο «Ο Γιός του Ανθρώπου» (1964) του René Magritte.

Κατά το πρώτο στάδιο της προ-εικονογραφικής περιγραφής, βλέπουμε μια ανδρική φιγούρα να στέκεται ακίνητη, φορώντας ένα μακρύ παλτό, κόκκινη γραβάτα και καπέλο, της οποίας το πρόσωπο κρύβεται εντελώς από ένα μεγάλο, πράσινο μήλο. Πίσω από τη φιγούρα φαίνεται να υπάρχει ένα χαμηλό, πέτρινο τοιχάκι και μια ήρεμη θάλασσα.

Προχωρώντας στο δεύτερο στάδιο της εικονογραφικής ανάλυσης, θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι αυτή η φιγούρα με το συγκεκριμένο ντύσιμο παραπέμπει στον μέσο αστό της εποχής του Magritte, ο οποίος γίνεται ένα με το πλήθος. Το μήλο ως σύμβολο συσχετίζεται συχνά με το μήλο της Εδέμ, υποδηλώνοντας τον πειρασμό και την πτώση του ανθρώπου που θέλησε να γευτεί τον απαγορευμένο καρπό. Ακόμα και ο τίτλος του έργου μπορεί να παραπέμπει σε βιβλικές αναφορές (Ο Γιός του Ανθρώπου= Ο Υιός του Θεού), περιγράφοντας στη συγκεκριμένη απεικόνιση τον σύγχρονο, κοινό άνθρωπο.

Καταλήγοντας στην εικονολογική ερμηνεία, μπορούμε να σπρώξουμε τη σκέψη μας ένα βήμα παραπέρα. Το μήλο που κρύβει το πρόσωπο προκαλεί την ανθρώπινη περιέργεια, καθώς όλοι θέλουμε να δούμε το πρόσωπο πίσω από αυτό. Με την επιλογή να κρυφτεί το πρόσωπο του κοινού ανθρώπου ο Magritte κάνει μια νύξη στο πώς η σύγχρονη κοινωνία διαμορφώνει τον άνθρωπο σε μία ανώνυμη μάζα, εξαλείφοντας κάθε μορφή ατομικότητας. Μήπως όμως το γεγονός ότι ως θεατές του έργου μας δημιουργείται αυτή η περιέργεια για την θέαση του κρυμμένου προσώπου, σημαίνει πως υπάρχει ακόμα ελπίδα για την αναζωπύρωση της ανθρώπινης δημιουργικότητας και μοναδικότητας;

Την επόμενη φορά επομένως που θα βρεθείτε μπροστά από ένα έργο τέχνης που σας μπερδεύει, προσπαθήστε να ακολουθήσετε την τεχνική του Panofsky, ώστε να καταφέρετε σιγά σιγά να το αποδομήσετε. Το μόνο που χρειάζεστε είναι λίγος ελεύθερος χρόνος και πολλή φαντασία.